VOAL – Në rubrikën e sotme do t’iu sjellim lexuesve tri punime të reja: një portret që ia ka bërë Tasima kolegut piktor Helidon Haliti, një portret tjetër dhe një peizazh, dërguar enkas për lexuesit tanë.
Helidon Haliti e dëshmon me çdo punim të ri se ai po përjeton kulmet e tij më të mira artistike, duke qenë gjithnjë e më i frymëzuar dhe duke e përkryer gjithnjë e më shumë mjeshtërinë e tij artistike.
Aleksander Peçi kompozitori shqiptar, më i ‘kërkuar’ i skenave prestigjioze ndërkombëtare.
Me një opus të gjerë, plot ide novatore dhe diversitet, Prof. Peci vazhdon të n’a befasoje me potencialin e tij krijues, duke e cuar përherë në stade të reja muzikën serioze shqiptare.
I pandalshëm dhe mjaft i kërkuar nga interpretë të njohur ndërkombëtar, ai sërish vazhdon, si një lumë i pandalshëm të sjellë vepra të reja në ide, mendime, stilistike e formë.
Kështu, së fundmi, më 19 Gusht (2024), 3 veprat e tij për piano, të titulluara: Sonata n.7, Spectralia, Sharki e ngujuar, Cartesius cantus n.2, u ekzekutuan në skenën prestigjioze “Rahmaninov’, të Konservatorit Cajkovski, Moskë, Rusi, me shumë suksese, nga interpretët e shquar të pianos: Michael Kovaleff e Danil Sevostianov.
Një sukses i jashtëzakonshëm, me duartrokitje elektrizante, sic i është shprehur, prof. Pecit, Natalya Deeva, e cila ndër të tjera i shkruante se impresionet për këto vepra dhe interesi qe në rritje nga qarqet artistike në Rusi.
Ndër të tjera, Prof. Peci, duke e konfirmuar këtë sukses dhe interes edhe në Moskë, shton që …”Publiku i Moskes ka patur shpesh herë ndoshta, në rreth 15 –koncerte, mundësinë që të dëgjojë eksplorimet e reja, që vijnë nga moderniteti i muzikës së “shqiptingujve”.
Shqiptingujve’, një fjalë dhe term që prof. Peci e përdor përherë përgjatë shkrimeve dhe diskutimeve të tij, krenar me të drejtë, që con në një stad tjetër muzikën e vendit të tij, muzikën e vendit tonë. Dihet që Moska, për shqipërinë në periudhën socrealiste ka qenë një pike referimi dhe ka qenë një nga Konservatorët, ku edhe mentori i shumë artistëve shqiptar dhe njëkohësisht pedagogu udhëheqës i Prof. Pecit, Prof. Cesk Zadeja( 1927-1997) ka studiuar. Dhe është bukur që në një vend të tillë, ku dihet botërisht potenciali madhështor që gezojnë, vazhdojnë kontaktet me muzikën shqiptare dhe vlerësohen kompozitor shqiptar. Konservatori i vendit tonë është themeluar e hapur nga 62 nga profesor që kanë studiuar në Moskë, sic pohon Prof. Peci, dhe ata shkrujnë për Pecin në web-in e tyre:
ZBULIMI I MUZIKËS QË SHIKON NGA E ARDHMJA!
Por, ndërkaq vazhdojnë lajmet që nuk ndërpriten. Rrugëtimi i veprave të Peçit do të vijoj me një tjetër tur Europian: pas Vienës, Parisit, në rreth 22- kryeqytete, ashtu si edhe Texas do të interpretohen veprat e Prof. Pecit, ku dhe në rrjetet e tij sociale, së fundmi prof. shkruan…rikthehem në Pragë për të gjashtën herë, më 29 tetor Sonata Dëti n.15 dhe Premiere Boterore, koncerti Konvergence nga Egli Prifti piano.
Duket se idili krijues dhe risitë nuk shterojnë dhe në 73-vjetorin e kompozitorit tonë.
Kompozitori i futurizmit që prej vitesh ka futur Polygravite C C2 Composition, si stilistikë në veprat e tij apo edhe Kabaizmit.
Është shumë interesant dhe për t’u shenjuar fakti, që Stephan Möller, para se të ekzekutohej në Vienë, Sonata nr.21 ‘N’klaj me lot ujvarash’, meqe jemi dhe të viti i Schoenberg (1874-1951), ndër të tjera shkruan…Peçi ka zhvilluar një sistem muzikor të vetin, i cili mund të krahasohet me atë të Shënberg…sistemin e tij ai e quan ‘Kabaizëm’. Arnold Shënberg, kompozitori austriak i njohur për dodekafonizmin, krijimin e muzikës a-tonale, ndërroi jetë në vitin 1951, vit kur ka lindur kompozitori Peci, është me vlerë dhe rëndësi që personalitetet e artit tonë të krahasohen me figura kaq të larta botërore, ndaj shpresoj shumë që studimet mbi Prof. Pecin teknikat, risitë, mendimet e kritikëvë botëror të kthehen në një objekt të vazhdueshëm studimi në vendin tonë. Edhe pse ka shkrime të shumta mbi figurën e tij dhe një tezë doktorature nën titullin, ‘Aleksander Peci Before and After the iron curtain’ (Louisiana State University, 2017) nga Pianistia durrsake e mirënjohur në Amerike, Elida Dakoli me një dendësi dhe gjeresi të konsiderueshme, që uroj të vi së shpejti dhe në shqip, Peçi me një opus të jashtëzakonshëm krijues, kërkon vite ed vite pune e studimi sërish e sërish.
Ndërkohë, përpos këtyre veprave të gjinive serioze me shumë risi, histori që qëndrojne nga pas, me Danten, me kozmosin me Epin e Gilgameshit, me Sharkinë e ngujuar, etj, etj, stile kompozicionale dhe estetikë që ia leme analizave në vazhdim. Ajo që bën përshtypje është se Prof. Peci i dedikon kohë dhe ka dhe një pasion për gjininë e këngës së lehtë, për publikun e gjerë, sic e perifrazojmë ne, ashtu si edhe per muzikën e filmave. Ky fakt e ka bërë më të dashur edhe për publikun e gjerë që në periudhën socrealiste, kur nis dhe karriera e tij. E kujt nuk i kumbon në vesh kënga aq e dashur ‘Shtëpia jonë’, nga filmi ‘Në shtepinë tonë’ (1979). E kënduar dhe sjellë në mënyrë brilante nga Vace Zela, nje melodi, orkestrim i mrekullueshëm, plot emocion që vazhdon e jehon e jehon në mendjet tona.
Pra, Artisiti i merituar A. Peci kërkon t’i prek të gjitha zhanret dhe gjinitë, qoftë edhe këngët, kështu, përpos prestigjit që gëzon si një nga personalitetet artistike më në zë në vendin tonë, por edhe jashtë, sic e përmendëm, më sipër, me këngët u bë dhe një figurë e dashur dhe e njohur për publikun e gjerë. Dhe së fundi, një lajm mbi këngën fituese të Festivalit të RTSH të vitit 1989 një bashkëpunim i Pecit me një personalitet të letrave shqipe, Xhevahir Spahiut , titulluar ‘Toka e diellit’, interpretuar nga të mirënjohurit: Frederik Ndoci, Manjola Nallbani, Julia Ndoci, do të rikthehet e marrë shpërndarje dhe së fundmi në televizionet në New York, U.S.A dhe Toronto, Canada ku besojmë do të drithëroj dhe publikun e gjerë andej. Me tinguj entuziastë të shtrirë, thurur mbi një variacion që varion dhe zhvillohet nga vokalet dhe orkestra, me tiparet e një këngë-himn, triumfuese është një këngë që të mbërthen dhe trio e zërave tregon teknikë të lartë. Prof. Peci n’a befason vazhdimisht e vazhdimisht, dhe i urojmë krijimtari, energji të pandalshme krijuese që kërkojnë vemendjen e duhur dhe në mediat e shkruar dhe vizive të vendit tonë.
Aleksander Peçi Toka e Diellit poezia Xhevahir Spahiu çmimi parë RTSH Festivali ’89, këndojne Ndoci, Smaja, Niki, mbylli koncertin Albanian Pop Rock te producentes Kozeta Kurti.
Mar shkas nga kënga Hymn de l’Amour qe kendoi Selin Dion ne Olimpiadën 24 në Paris per te sjelle ne vemendje te publikut nje diskutim per ate stanjacion, mediokritet, amatorizemi, mungese mjeshterie kompozicionale, mungese identiteti shqiptingellor qe ndodh me kengen ne festivalet shqiptare ne shek e 21.
Kenga Hymn de l’Amour e vitit 1949 me poezi te Édith Piaf dhe musik te Marguerite Monnot, mori nje tjeter tingellim universal. Pra nje kenge e ’49 këndohet sot pas 75 vjetesh me nje bukuri mahnitese. Këtyre këngëve, po, ia vlen t’ju thuash kenge magjike. Dion e solli ne kohe dhe la nje version qe tengellon magjikisht bukur ne te gjitha epokat.
Pyetja ime eshte kjo.
A duhet per nja 2-3 vjet sa te stabilizohet gjendja e kenges te merremi me festivale shterpe te kenges ku kompozitore mjeshtra te kenges nuk marrin pjese, por edhe s’ka kompozitore te niveleve Krajka, Prodani, Zoraqi, Daia Harapi, Gaci, Dizdari, Ibrahimi, Kushta, Laro, Mula, Lalo, Peci, Leka, Saraci, Hila, Kacinari, Gjebrea, Veizi, Zaharjan, Minga, Sina, Shehu, Gjini, Mullaj, Rushiti, Çako, Zhulali, Qafoku, Shengjergji, Kotani, Gjoshi, Sheme sepse atmosfera eshte bere tejet banale.
A nuk eshte me mire qe te risjellim ne drite si ne rastin e Dion kenge te tradites se arte shqiptingellore : Toka e Diellit apo Mozaik tingujsh apo ne Shtepine tone e kur xhirohej nje film e shume te tjera te bukura te kompozitoreve qe sapo permenda e shume kenge te bukura te para viteve ’90.
A nuk eshte me bukur t’i shndrojme keto modele tonat ne versione qe mbeten ne çdo epoke.
Lek i derdhur kot per mediokritet e amatorizem kur me ato lekë rikrijojme modelet me te mira te kenges, me ato lekë paguajme profesionistet e veprave te medha ne RTSH.
Duke vene perballe tallavaizmave, apo kengeve mediokre, kengeve patatina qe hidhen sapo konsumohen, keto modele, patjeter qe keto modele do te shendoshin klimen e degraduar te kenges sot.
Gjergj Leka dhe shume pofesioniste e kane ngritur me kohe si problem kete stanjacion te festivaleve te kenges e une jam me ta ne unison.
Le pa le po u bënë dhe kengetaret kompozitore e poete.
Po duhet nje pushim 3 vjeçar me festivalet e kenges sa te kuptojne çfarë sokaku kane rene, ndaj duhet qe modelet e rinovuara te sherbejne si iluminacione qe te ndricojne te ardhmen.
Shume faleminderit Kozeta Kurti, Frederik Ndoci, Rezarta Smaja @niki Mario J Deda, Klodian Qafoku e orkestra.
Poezia e poetit Xhevahir Spahiu
Toka e Diellit
Buze kaltersise, ja nje shelg, thone se loton,
Prane bukurise, ja nje yll, thone se enderron,
Ne çdo ujevare, ja nje diell lind dhe perendon,
Ne çdo pulebardhe krahelehte, kush jeton?
Tek cdo njeri, ja nje shprese, rritet, lulezon
Ne horizont, ja nje vele, det kerkon,
Prane dashurise nje re behet peme e gjelberon,
Ne cdo shqiponje krahelire ne jetojme?
Fjala liri neper nate ndez nje vetetime,
Buzet e saj jane perhere etje per njerine,
Fjala liri lind nje bote, boten e ndricon
Dhe ne cdo kohe mbijeton.
O Shqiperi, m’i fal pranverat,
Mbaj ne shpirt zjarrin tend
çudine e tete te Botes.
O kenge diellore shpalosi velat,
Si shqiponje neper bote fluturo, fluturo
Si shqiponje ne te ardhmen, fluturo!
Buze kaltersise, ja nje shelg, thone se loton,
Prane bukurise, ja nje yll, thone se enderron,
Ne cdo burim si legjende era vjen e shkon,
Ne cdo legjende kraheshpend, kush jeton?
Tek cdo njeri, ja nje shprese, rritet, lulezon
Ne horizont, ja nje vele, det kerkon,
Prane dashurise nje re behet peme e gjelberon,
Ne cdo shqiponje krahelire ne jetojme?
Fjala liri neper nate ndez nje vetetime,
Buzet e saj jane perhere etje per njerine,
Fjala liri lind nje bote, boten e ndricon
Dhe ne cdo kohe mbijeton.
O Toke e diellit , m’i jep pranverat,
Mbaj ne shpirt zjarrin tend
cudine e tete te Botes.
O kenge diellore shpalosi velat,
Si shqiponje neper bote fluturo, fluturo
Si shqiponje ne te ardhmen, fluturo!
Arkeologët biblikë kanë kërkuar prej kohësh dhomën në Jerusalem ku Jezusi hëngri Darkën e Fundit me apostujt e tij. Pavarësisht përpjekjeve të shumta, metodat tradicionale arkeologjike nuk e kanë identifikuar përfundimisht vendndodhjen, duke i shtyrë studiuesit të eksplorojnë qasje alternative në kërkimin e tyre për këtë vend të rëndësishëm historik dhe fetar.
Kërkimet aktuale përqendrohen në një strukturë dykatëshe në malin Sion, pak jashtë qytetit të vjetër të Jerusalemit. Kjo ndërtesë ka qenë prej kohësh e lidhur me varrin e mbretit David dhe me Darkën e Fundit. Kati i sipërm, i njohur si Cenacle (latinisht për “dhomë ngrënie”), besohet nga shumë njerëz të jetë vendi i Darkës së Fundit. Që nga shekulli i IV pas Krishtit, të krishterët e kanë vizituar këtë vend, të bindur se ishte vendi ku Jezusi theu bukën me apostujt e tij para arrestimit dhe kryqëzimit të tij.
Ndërsa gërmimet arkeologjike janë të ndaluara në këtë vend sensitiv, studiuesit kanë gjetur mënyra të tjera për të mbledhur prova. Në vitin 2017, David Christian Clausen, një studiues fetar nga Universiteti i Karolinës së Veriut, ekzaminoi një hartë të shekullit të 6-të të Jerusalemit që përshkruante një ndërtesë dykatëshe me një çati të kuqe në malin Sion, e cila përputhet së tepërmi me vendndodhjen aktuale të Cenacle dhe me stilin arkitekturor. Ky zbulim dha prova rrethanore se struktura origjinale mund të datonte që nga koha e Jezusit.
Mbështetje e mëtejshme vjen nga veprat e lashta të artit të riekzaminuara vitet e fundit. Një vizatim i shekullit të 6-të i gjetur në Itali përshkruan Jezusin duke hyrë në Jerusalem me Cenacle-n të dukshme në sfond. Një skulpturë tjetër e shekullit të 4-të tregon Jezusin me Maria Magdalenën pas ringjalljes së tij, me Cenacle-n përsëri të identifikueshme nga çatia e tij e kuqe dhe vendndodhja në malin Sion. Këto vepra arti sugjerojnë se të krishterët e hershëm besonin se Cenacle ishte vendi i ngjarjeve të rëndësishme në jetën e Jezusit.
Në vitin 2019, Autoriteti i Antikiteteve të Izraelit (IAA) kreu një skanim 3D me lazer të Cenacle-s, duke hequr rinovimet e mëvonshme për të zbuluar tiparet origjinale të ndërtesës. Studimi zbuloi se struktura aktuale u ndërtua në shekullin e 12-të nga kryqtarët e krishterë, por përfshinte elemente nga një kishë bizantine e shekullit të 4-të. Kjo strukturë bizantine mund të jetë ndërtuar mbi një ndërtesë edhe më të vjetër që daton në kohën e Jezusit, por pa gërmime tradicionale, kjo nuk mund të konfirmohet.
Studiuesit mbeten me shpresë se kërkimet e mëtejshme në biblioteka, arkiva dhe muze do të japin më shumë prova për të verifikuar lidhjen e Cenacle-s me Darkën e Fundit. Provat ekzistuese janë bindëse, por ende kërkohet prova përfundimtare./Ancient-Origins – Syri.net
Takojeni Kaltrën, një piktore dhe artiste e re shqiptaro-amerikane, e cila po bën jehonë në botën e artit me krijimet e saj unike dhe plot ndjenjë, janë në “Vibrant Cast Gallery”në Çikago. Pavarësisht se ka ardhur fëmijë në Amerikë dhe është diplomuar në arkitekturë, Kaltra (që do të thotë “Blue sky”në anglisht ) ka gjetur pasionin e saj të vërtetë në pikturë dhe po përdor aftësitë e saj për të krijuar vepra arti të bukura që jo vetëm përfaqësojnë kulturën e saj, por edhe ngjallin emocione të thella tek ata që i shikojnë.
Rruga e saj drejt për t’u bërë piktore nuk ishte një rrugë tradicionale. Duke u rritur, ajo gjithmonë kishte një dashuri për artin dhe prindërit e saj e inkurajuan të ndjekë një karrierë më praktike siç ajo donte, në arkitekturë. Ndërsa studionte arkitekturën në Universitet, në Çikago, Kaltra kuptoi se pasioni i saj i vërtetë qëndronte në pikturë dhe filloi të eksperimentonte me mediume dhe teknika të ndryshme për të shprehur kreativitetin e saj.
Përmes artit ajo ka shpalosur emocionet dhe ndjenjat e thella që shpesh janë të vështira për t’u shprehur me fjalë. Pikturat e Kaltrës janë një reflektim i mendimeve dhe përvojave të saj më të thella dhe çdo penelatë është një dëshmi për sfidat dhe triumfet që ka kaluar në jetën e saj. Nga peizazhet e gjallë deri tek portretet abstrakte, veprat e saj janë një përfaqësim vizual i bukurisë dhe kompleksitetit të përvojës njerëzore.
Por arti i Kaltrës nuk është vetëm për veten e saj – ai është gjithashtu një mënyrë dhënieje komunitetit të saj artistik. Përmes pikturave, ajo synon të kapë thelbin e kulturës dhe trashëgimisë shqiptare, duke sjellë në vëmendje historinë dhe traditat e pasura të popullit. Ajo gjithashtu përdor artin si një platformë për të rritur ndërgjegjësimin për çështje sociale dhe për të promovuar unitetin dhe mirëkuptimin ndërmjet komuniteteve të ndryshme.
Pikturat e Kaltrës kanë tërhequr vëmendjen e koleksionistëve dhe kritikëve të artit, me shumë vlerësime në përdorimin e guximshëm të ngjyrave dhe emocioneve në veprat. Ajo ka marrë pjesë në disa ekspozita dhe shfaqje arti, ku veprat e saj janë pritur me admirim dhe lavdërime. Pavarësisht suksesit, Kaltra mbetet e përulur dhe mirënjohëse për mundësinë për të ndarë artin e saj me botën.
Ndërsa Kaltra vazhdon të rritet dhe të evoluojë si artiste, veprat e saj shërbejnë si një kujtesë për fuqinë e artit për të frymëzuar, provokuar dhe bashkuar. Përmes pikturave, ajo është në gjendje të lidhet me të tjerët në një nivel të thellë dhe emocional, duke kapërcyer ndarjen midis kulturave dhe duke krijuar një ndjenjë uniteti dhe mirëkuptimi. Rruga e Kaltrës nga një studente arkitekture në një piktore të vlerësuar, është një dëshmi e fuqisë transformuese të ndjekjes së pasionit dhe përqafimit të kreativitetit në të gjitha format e tij.
Arti êshtë utilitar dhe për Kaltrën. Ajo përdor dhe forma artizanale, sa të traditës shqiptare, po aq dhe të metropolit të Çikagos.
Pas udhëtimit që bëri në Tepelenë gjatë vitit 1809, kur shkroi për traditat dhe zakonet burrërore të vendasve, për veshjet e bukura, duke pozuar në studion e piktorit Thomas Philips në Londër me kostumin shqiptar, poeti i famshëm i romantizmit anglez George Gordon Byron (1788-1824) ndikoi më shumë në përkapjen e temës shqiptare nga artistë europianë. Vargjet e tij për bijtë e shqipes te Çajld Haroldi, si dhe vlerësimi për veshjet më madhështore, nxitën shumë artistë nga Europa në realizimin e tablove, gravurave dhe krijimeve të tjera. Nisur nga fama e tij e madhe, nga rrezatimi i krijimtarisë dhe figurës së tij me fuqinë e një Prometheu të shekullit XIX, siç e ka quajtur Bjelinski, për shumë autorë apo vepra të veçanta të krijuara gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, Bajroni mund të pagëzohet edhe si frymëzuesi i temës shqiptare në artin botëror.
Nga piktura Bajroni me veshje shqiptare u nxitën shumë artistë tjerë në realizimin e veprave kushtuar shqiptarëve. Sipas vëzhgimeve të studiuesve anglez Christine Kenyon-Jones dhe Geoffrey Bond në ilustrimet e para të veprave të Bajronit, të realizuara nga piktori Thomas Stothard, personazhet paraqiten me veshjet shqiptare si në pikturën e Filipsit1. Po ashtu edhe në shumë tablo nga Delacroix, Colin, Decamps dhe autorë të tjerë të njohur, që u realizuan nën ndikimin e Bajronit, figurat kryesore janë pikturuar me të njëjtën tipologji veshjesh. Gjithë këto piktura, ilustrime e litografi sot mund t’i paraqesim edhe si dëshmi të bukura piktorike që tregojnë se motivet shqiptare të Bajronit përveç Cajld Haroldit, i gjejmë edhe në vepra të tjera si te “Nusja e Abidos” dhe “Gjauri”2.
Alexandre Colin, Tablo e frymëzuar nga krijimtaria Bajronit.
Në veprat e piktorëve anglezë, francezë, gjermanë dhe të tjerë, gjatë udhëtimeve nëpër trojet shqiptare në shekullin XIX dhe vitet e para të shekullit XX jo vetëm që ndihet qartë ndikimi i poetit rebel e frymëzues, po citohen edhe vargje apo shënime të tij për shqiptarët. Pranë gravurave të C. Woodville-t, ku paraqiten tipa malësorësh, shkruhet se piktori është nxitur nga përshtypja e Bajronit për kostumin e mrekullueshëm shqiptar, me fustanellë e me rrobat e qëndisura me ar dhe armët e lara me flori. Përshkrimi i Bajronit, shkruhet pranë një gravure tjetër, sjell të gjallë përpara mendjes së njeriut që nuk ka shëtitur këtu, kostumin e mrekullueshëm shqiptar. I zbukuruar me këtë madhështi të bardhë, të kuqe dhe të artë, shqiptari të kënaq syrin, njëlloj si në fillim të shekullit kur Bajroni e pa në Jug të vendit3. Gravurat e W. Williams-it me motive nga bregdeti i Jugut shqiptar janë shoqëruar gjithashtu me vargje të shkëputura nga Çajld Haroldi. Artisti ka zgjedhur këndvështrime piktorike sa më të përafërta me përshkrimet e poetit. Gravurën e parë e ka shoqëruar me vargjet: O Shqipëri ku lindi Iskanderi/ Këngë e rinisë, fanar i të urtëve… lejomë të kthej sytë e mi/ Mbi ty o nënë burrash të rreptë 4. Gravurat e tjera shoqërohen me strofat e mëpasshme që i përshtaten peizazhit të pikturuar. Edhe në albumet dhe librat ku u botuan akuarelet, vizatimet dhe litografitë e piktorëve Charles Cockerell, Joseph Cartwright, Poer Beresford, Henry Cook, Edward Lear, Edith Durham dhe çiftit Cora e jean Gordon, përmendet emri dhe vargjet e Bajronit për Shqipërinë.
Nga poeti u ndikuan edhe piktorë të tjerë që nuk mundën të udhëtojnë nëpër viset shqiptare. Ndër të parët e këtij grupimi është kreu i romantizmit francez Delacroix. Në ditarin e tij të datës 11 maj 1824, pikërisht në kohën kur hidhte në telajo tablotë me temë nga Shqipëria dhe Greqia, shkruante se gjatë pikturimit në studio për t’u ndezur i tëri, kujtoj vargje të Bajronit5. Dhe tablotë e tij për shqiptarët, sidomos ato kushtuar Marko Boçarit dhe suljotëve të tjerë, bartin atë fuqi, atë impuls dhe atë dinamizëm që ndihet në vargjet e Bajronit: Kur mirënjohja dhe trimëria i shtyn të derdhin gjakun/ Sulen pa frikë kudo që t’i shpjerë prijsi (shqipërim i F. Nolit). Edhe tablotë e romantikëve të tjerë francezë, Decamps, Scheffer, Gérôme, Colin, ku paraqiten figura shqiptarësh me veshjet tradicionale, janë nën ndikimin e admirimit që ka shprehur më parë Bajroni. Krahas këtyre veprave origjinale, nga disa artistë të njohur europianë janë pikturuar variante të tablosë Bajroni me veshje shqiptare. Nëpërmjet teknikës së gravurës, piktori William Finden stampoi shumë kopje që u përhapën në disa vende të Europës. Disa vjet më pas George Sidney Hunt krijoi dhjetëra litografi me bazë po këtë imazh. Piktori spanjoll Jean Michelle Hoper, i mbështetur në të njëjtën tablo, krijoi një vepër të re, ku ndihet po aq interpretimi i tij. Ndërsa autorë të tjerë, si G. Mützel, të mbështetur te kjo pikturë i kanë dhënë trajtë figurës tipike të shqiptarëve për albumet me kostume nga kombe të ndryshme të Ballkanit. Kështu për disa vjet piktura e Philips-it u shndërrua gati në një ikonë. Numri i veprave të frymëzuara nga Bajroni është akoma më i madh. Po ashtu edhe tablotë që e paraqesin poetin me veshje shqiptare nuk janë vetëm ato që u përmendën. Rreth vitit 1840, italiani Ludovico Lipparini pikturoi Betimin e Bajronit mbi varrin e Marko Boçarit. Midis grupit të madh të personazheve, aty spikat figura e Bajronit që ndrit nga ngjyrat e çelura dhe qëndisjet me ar të kostumit shqiptar. Poeti anglez me kostumin shqiptar është paraqitur në mjaft vepra në mjedise të ndryshme greke. Njëra prej tyre ndodhet në Muzeun Benaki të Athinës. Të tjera tablo gjithashtu dëshmojnë figurativisht faktin e njohur se Bajroni e mbajti të veshur atë kostum gjatë shtegtimeve të tij nëpër Greqi. Në tablonë The dream of Byron (Ëndrra e Bajronit) të piktorit C. L. Eastlake, përveç poetit, me ato veshje janë pikturuar edhe personazhet që e shoqërojnë.
“Shqiptarë duke vallëzuar”, akuarel nga Henry Warren. Frymëzuar nga kujtimet e J. C. Hobhouse për udhëtimin e tij bashkë me Bajronin në vitin 1809.Th. Philips, “Koloneli George Vivian me veshje shqiptare”, Galeria Kombëtare e Portreteve, Londër.“Bajroni me veshje shqiptare”, akuarel i vitit 2017, nga A. GuilliemosFragmente nga piktura “Bajroni me veshje shqiptare” (Thomas Philips)“Lord King duke pozuar si Bajroni”. Piktura është realizuar në vitin 1835, në kohën kur Lordi King ishte i martuar me Augusta Ada Bajron, vajza e vetme legjitime e Bajronit.Thomas Stothard, ilustrim nga krijimtaria e BajronitH. W. Williams, Shqiptar me veshje tradicionale, vizatim i vitit 1819. Koleksion privat, Angli.“Bajroni betohet në varrin e Marko Bocarit” (Ludovico Lipparini)statuja “Bajroni me veshje shqiptare” që është vendosur në Mesollongj.
Pas vlerësimeve dhe jetësimeve në art, kostumi shqiptar u bë më i njohur në Angli e nëpër botë. Bajroni e mbajti atë edhe në disa pritje ceremoniale në Londër. Më pas kostumin e veshën figura të tjera të asaj kohe, madje disa prej tyre u pikturuan po nga Philips në të njëjtën studio në Londër. Janë të njohura portretet me veshje shqiptare të kolonelit anglez George Vivian (1770-1845), arkeologut, historianit të artit, politikanit dhe diplomatit të njohur Sir Austen Henry Layard (1817-1894), si dhe biografit dhe shkrimtarit Edward John Trelawny (1792-1881), të tre miq të Bajronit dhe të Shellit. Kohët e fundit janë bërë të njohura edhe disa vepra të tjera ku personazhe të rëndësishëm janë pikturuar me veshjet që përdori poeti. Me interteres të veçantë është tabloja “Lord King mburret me pamjen si Bajroni”. Aty paraqitet Lord William King-Noel duke pozuar me veshje shqiptare, njëlloj si te piktura e Filipsit. Piktura është realizuar në vitin 1835, në kohën kur Lordi King ishte i martuar me Augusta Ada Bajron, vajza e vetme legjitime e Bajronit.
Eugen Delacroix, Tablo me motiv nga krijimtaria Bajronit.
Pas pikturimeve nga Thomas Philips, kostumin e tij të preferuar Bajroni ia dhuroi zonjushës Margaret Mercer, vajzës së kontit Keith, me të cilën ka pasur një korrespondencë të gjatë letrash dashurie. Vajza angleze, e sugjestionuar nga bukuria e kostumit shqiptar, e veshi në ditën e ceremonisë së fejesës së saj. Në vitin 1817 Margaret martohet me kontin Flahault. Vajza e tyre bëhet Markezja e katërt e fisit Lansdowne, pra pjesëtare e familjes së famshme që trashëgonte kompleksin muzeal të quajtur Bowood House & Garden. Kësodore Kostumi Shqiptar i Bajronit është bërë pronë e tyre. Ai qëndron i ekspozuar prej shumë vitesh midis veprave të artit dhe objekteve të tjera të çmuara të Britanisë e të disa vendeve të tjera .
Që nga ajo kohë vizita në Boowod House shoqërohet me emocione për çdo shqiptar. Sapo ngjitesh në katin e dytë të godinës kryesore të muzeut, përballesh me një sipërfaqe të madhe të qelqtë, brenda së cilës është vendosur një manekin me imazhin e Bajronit, veshur me rrobat origjinale, të bardha e të ndritura në ar, që poeti i kishte sjellë nga Shqipëria në vitin 1909. Përveç fytyrës dhe duarve, i gjithë shtati i manekinit është i mbuluar me petka shqiptare. Që nga shalli sipër kokës që varet mbi shpatulla, deri te çorapet; që nga jeleku, fustanella, xhamadani, mëngoret, të gjitha të endura dhe të qëndisura me mjeshtëri nga artizanët shqiptarë të shekullit XVIII. Në murin pas manekinit janë vendosur pjesë të tjera veshjesh shqiptare, si një jelek, një feste, një mbajtëse fishekësh etj. Anash veshjeve ndodhet një pllakë mermeri, ku është gdhendur shënimi shpjegues rreth përbërjes së kostumit, bashkë me të dhënat për kohën kur është marrë nga Shqipëria dhe kur është vendosur në atë muze. Kanë kaluar më shumë se 200 vjet nga dita kur Bajroni e veshi në trupin e vet atë kostum, si shenjë respekti dhe adhurimi për racën trimërore të shqiptarëve. Ndërkohë, është e kuptueshme që thurja, qepja, qëndisja dhe kompletimi i atyre veshjeve, mund të jetë bërë disa vjet para se Bajroni të arrinte në tokën shqiptare. Pra kostumi që ruhet në Boowod House & Gardenështë më se 200-vjeçar. Dhe ruhet në gjendje shumë të mirë, sa të krijohet përshtypja sikur sapo ka dalë nga duart e artizanëve që e kanë endur. Në atë muze ndihesh mirë kur sheh se veshjet shqiptare kanë gjetur një nga ekspozimet më të bukura që u është bërë deri tani nëpër botë.
Midis shumëllojshmërisë së objekteve të dyqanit në Galerinë Kombëtare të Portretit në Londër, imazhi i Bajronit me kostum shqiptar gjendet thuajse në të gjitha variantet; në postera, në kartolina, në kopertina librash, në katalogë, në guida të Galerisë, në kuti lodrash, në medaljone, në kapakët për blloqe, në pulla postare etj. E themeluar në vitin 1856, Galeria Kombëtare e Portreteve ruan një nga koleksionet më të pasura britanike. Midis qindra e mijëra pikturave dhe skulpturave, Bajroni me Kostum Shqiptar është nga më të vyerat e atij koleksioni. Vetë figura e Lord Bajronit, pikturimi me mjeshtëri nga Thomas Philips-i, si dhe bukuria e kostumit shqiptar, përbëjnë tri nga vlerat e çmuara që e kanë shndërruar këtë pikturë në një ikonë të gjithë koleksionit. Prej shumë vjetësh, suveniret e ndryshme me këtë imazh, duke u shpërndarë në të gjithë botën, i bëjnë më të njohura veshjet shqiptare. Ka edhe tablo të tjera nëpër koleksionet e muzeve të ndryshëm ku paraqitet Bajroni me kostum shqiptar, por Galeria Kombëtare e Portreteve në Londër është vendi më i vizitueshëm, ku mund të këqyret dhe admirohet mjeshtëria e artizanëve shqiptarë në realizimin e atij kostumi.
Jehona e veshjeve shqiptare të Bajronit e shumëfishuar edhe në disa qindra ilustrime, litografi, gravura dhe tablo vazhdon të ndjehet edhe në ditët e sotme. Nga autorë të ndryshëm, shqiptarë dhe të huaj janë realizuar piktura të reja. Gjatë muajit maj të këtij viti, në përkujtim të 200 vjetorit të ndarjes nga jeta të Bajronit, studentja e dizajnit në Universiteti i Nottinghamit, Phoebe Godsmark stiloi dhe ekspozoi në mjediset e universitetit një variant të kostumit shqiptar mbështetur në pikturën e Thomas Philips të vitit 1813.
Kostumi i Lord Bajronit i rikrijuar nga studentja e dizajnit Phoebe Godsmark, Universiteti i Nottinghamit, maj 2024Kostumi i Lord Bajronit i rikrijuar nga studentja e dizajnit Phoebe Godsmark, Universiteti i Nottinghamit, maj 2024
BIBLIOGRAFI:
1. ‘Dangerous to Show’: Byron and his Portraits, by Christine Kenyon-Jones and Geoffrey Bond, London, 13th October 2020.
2. Poeti Dhori Qiriazi, nga hulumtimeve që ka bërë gjatë përkthimeve të disa vjershave dhe poemave të Bajronit, ka gjetur shënime të poetit anglez që dëshmojnë lidhje të tjera me botën shqiptare te poema Nusja e Abidos. Shih librin: Xhorxh G. Bajron, Nusja e Abidos, vjersha dhe poema, Globus R., f. 82, 123, Tiranë, 2007.
3. Mayhew, A.: In Albania with the Ghegs, Scribner’s Monthly, vol XXI, f. 377-391, New York, 1881.
4. Sipas botimit të shqipëruar nga Skënder Luarasi Byron, G.: Childe Harold’s Piligrimage 1812-1817), Onufri, f. 48-59, Tiranë, 1999.
5. The Journal of Eugene Delacroix, f. 87, 144, London, 1938.
Kjo kumtesë është mbajtur në konferencën shkencore ndërkombëtare “Bajroni dhe bajronizmi në botën shqiptare”, organizuar nga Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës dhe Akademia e Shkencave e Shqiperisë
Buza është mbase i pari piktor modern shqiptar. Sido që të jetë, ai është i pari piktor modern ndër piktoret që jetuan në Shqipëri në shekullin e njëzetë.
Kjo mbase në vetvete nuk ka ndonjë rëndësi, mirëpo, ashtu siç ndodh shpesh me të parët, për ca arsye të çuditshme ai mbetet për mua më kompleksi, më origjinali dhe më i jashtëzakonshmi piktor shqiptar i shekullit të kaluar. Jeta e gjatË artistike e tij është një rrugëtim në kohët e turbulluara që kaloi Shqipëria dhe ai bashkë me artin e tij në shekullin e kaluar. Buza mori një edukim të plotë akademik. Filloi të vizatonte si një nxënës që mëson të vizatojë nga natyra. Më pas ai e stërviti mjeshtërinë në Akademinë e Artit në Firence duke u njohur dhe studiuar mjeshtërinë nga piktorët e Rilindjes Italiane, e thjeshtoi atë në vazhdim si piktorët e treqindëshit italian dhe mbërriti me një qartësi të rafinuar te stili i tij vetjak që gjithsesi që në fillimet e tij duket të jetë i influencuar nga piktura moderne e viteve ’20-’30. Stili i tij është shprehje e talentit, edukimit dhe gërshetimeve kulturore e historike që shënjojnë personalitetin e tij të çuditshëm. Në kundërshtim me çfarë në përgjithësi mendohet për shqiptaret e ditur të këtyre viteve, ata e kishin fituar aftësitë dhe vetëbesimin e nevojshëm për të krijuar e lartësuar kulturën dhe artin e kultivuar kombëtar shqiptar. Mbas njëqind vitesh rilindje kombëtare, tani në shtetin e tyre të porsa krijuar ata ishin të bindur për bukurinë e mbijetuar të kulturës e qytetërimit shqiptar i cili porsa po institucionalizohej me shtetin kombëtar. Ata ishin plot ëndrra të shqetësuara. Buza i kishte hyrë me thjeshtësi dhe natyrshëm kësaj rruge që në Akademinë e Arteve në Firence. Së bashku me një tjetër talent të madh, Odise Paskalin, si në Torino ku studiuan së bashku, si në Tiranë ndërkohë që ata po ngrinin shkollën e vizatimit, mendonin dhe flisnin për tiparet e artit shqiptar që po mëkëmbej, dhe shikimin e hidhnin larg. Paskali me Buzën ia dolën të krijonin artin e tyre të madh edhe pse plot me gropa e pjesë të munguara e të këputura në mënyrë dramatike për arsye të katastrofave politike nga kaloi historia. Ka shume vite që jam i ndërgjegjësuar për këtë dhe sa herë që më ndodh të rikthehem rastësisht te punët e Buzës, ato më rrëmbejnë në boten e tyre më fort se më parë. Si nxënës në Liceun Artistik të Tiranës i pa mësuar me gjuhën e pikturës moderne, m’u desh një kohë të arrij ta lexoj stilin vetjak të Buzës edhe pse e ndjeja fort bukurinë dhe çudinë e artit të tij që ishte shumë ndryshe nga gjithë bashkëkohësit e tij. Sot ai është lehtësisht i lexueshëm për këdo që e pëlqen artin e pikturës. Unë shumë shpejt u dashurova përgjithmonë me artin e tij.
Për mua ende mbetet mister vet Buza. Ai i jashtëzakonshmi, ai i fshehuri mbas modestisë se një burri të sjellshëm e të qeshur, që i pëlqente të bisedonte e të bënte shaka. Ku ishte vallë gjeniu, ai që nuk e lëshoi asnjëherë ëndrrën e tij kryeneçe? Ku ishte çudia e artistit tek ai mësues strikt e shembullor që respektonte rregullat e punës e të shtetit?
I shikoj punët e tij dhe mendoj që atje është ai vet i pranishëm në pikturat e tij. Këto punë janë idetë e tij, mendimet e tij të fshehta janë dora dhe syri i tij. Aty është rruga që ai ndoqi në jetë, rruga që ndoqi arti i tij, që në fakt ishte jeta e tij e vërtetë; ajo që ai e jetonte i vetëm pa iu hapur kujt deri në fund. Shpeshherë edhe ai mundohej të hapej por siç duket e kishte të vështirë edhe vet ta shpjegonte pikturën e tij, atë që e kishte berë si dhe atë që do të donte të kishte bërë.
Buzës i pëlqente jeta. Vishej me kujdes, kërcente përsosur vals e tango, i pëlqente vera e mirë dhe fliste me shaka me shokët e mi pogradecarë për verën, për peshkun koran e për kajkushkat. Ai e shijonte kafen, pinte duhan dhe shpjegonte pa ndrojtje proporcionet fizike të bukurisë femërore. Megjithatë, mbrapa këtij burri tërheqës e buzagaz ishte një tjetër burrë. Një i shqetësuar e dramatik. Shpesh kalonte befas në një heshtje serioze. E shihje të kalonte korridorit të shkollës me shikimin të përqendruar diku i thithur në vetvete. Ne na dukej kjo e natyrshme për një artist të shquar. Me siguri ai shqetësohej për kohën që po ikte, për muralet që nuk i beri kurrë, për botën e imagjinuar prej tij, atë që pikturonte dhe atë që ëndërronte të pikturonte.
Përmbysjet e mëdha e dramatike që e shoqëruan hyrjen e Shqipërisë në sistemin komunist sigurisht që e turbulluan edhe artin e tij për ca kohë, ndoshta përgjithmonë. Ai mbase e besoi se mund të pikturonte edhe sipas rregullave të reja. Ai provoi të pikturonte “Boten e re”. Bëri disa piktura me temë nga kantieret e punës vullnetare por menjëherë hoqi dorë. Botën e imagjinuar prej tij e kishte shumë të forte brenda vetes. I përkushtuar ndaj punës së mësuesit ai për një kohë pothuajse nuk pikturonte më. Në tregimet e tij i kthehej shpesh asaj kohe dhe tregonte si më vone e gjeti përsëri veten në fund të të pesëdhjetave e në fillim të të gjashtëdhjetave që ishte një moment i shkurtër liberalizmi kulturor mbas vdekjes së Stalinit. Në ato vite u kthyen nga shkollat e vendeve komuniste piktore të rinj. Ata ma pëlqenin pikturën, thoshte Buza, dhe kjo kishteshumë rendësisepse ata vinin drejt e nga Meka e komunizmit.Guri{Madhi}, Kristaqi{Rama} e Vilsoni{Kilica}e kuptoninç’po bëja unë dhe unë isha shumëmirë dhe po punoja, mirëpo kur erdhi në gjashtëdhjetekatrën fjalimi i Ramizit {Ajia{ për revolucionarizimin e jetës së vendit çdo gjë ndryshoi. Kërkohej përsëri një pikturë tjetër dhe unë nuk po mujsha të pikturoja ashtu. Nukmundem unë ta pikturoj një grua me lopate dhe një burrë me kazmë, dhe e ngrinte dorën metëqeshursikur mbante një kazmë. Unë kam në mend një tjetërgjë, thoshte me një tenge të fshehtë gjatë një vizite në studion e tij. I tha këto dhe e ktheu në shaka. E di çfarë dua unë të pikturoj, një nusetëpusi dhe një malësor që kalon aty dhe e sheh plot kureshtje por ngaqë asht shumeserioznuk e jep veten. Ja këto dua unë të pikturoj, tha me vetë-ironi dhe duke qeshur. Në fakt ai e dinte se çfarë donte të pikturonte. Ai donte të pikturonte Shqipërinë epike, Kosovën që kishte mare me vete brenda tij. Në njëzetë- tridhjetat gjysma e atdheut i prerë brutalisht shkaktonte dhimbje te të gjithë. Veçanërisht të të shkolluarit. Buza i takon kësaj gjenerate që e kishin atdheun fe e përmbi fe.
Kur shkoi për vizitë në Kosovë mbas 35 vjetësh ai u takua edhe me një grup artistësh kosovarë, kryesisht abstraktë. Është shumë mirë, iu tha, që ju jeni të lirë të pikturoni çfarë të doni por ju duhet t’i lini edhe të tjerët të pikturojnë çfarë duan. Po të bëjnë të gjithë pikturë abstrakte kush ka për ta pikturuar Kosovën, bukuritë, dhe luftën e saj.
Ikonografia e pikturës së tij është e thjeshtë. Është epike ashtu si edhe stili i tij. Buza imagjinoi një figurë, me saktë një burë e një grua. I pikturonte ata në gjendje të ndryshme. Në rrugë, në valle, në mort, në mal, në tokë, në qiell dhe në arrati, në ferr. Figurat e tij janë të pa krahasueshme ose të krahasueshme vetëm me mjeshtrit e mëdhenj. Ai krijoi një siluetë të përgjithësuar si në afreskët e Giotto-s. Në përgjithësi figurat janë në profil si në relieve. Saktësia e vizatimit dhe e anatomisë së figurës njerëzore dhe kthjelltësia vizuale të sjell nder mend aty për aty mjeshtërit e rilindjes italiane si edhe De Chirico. Burrat dhe gratë e pikturave të tij edhe pse me vëllime dhe peshë e rëndese janë prapëseprapë në një gjendje fluturuese, siç e ka shprehur Kadareja. Në një ecje fluturuese që u vjen nga mënyra si i vizaton këmbët që sa e prekin dheun, si në valle. U vjen nga forma e trupit ose mbase thjesht nga kostumet dhe opingat që kane veshur. Format i ka përgjithësuar me detaje të thjeshtuara për hir të kthjelltësisë vizive. Çdo gjë është në vendin e vet. Nuk ka gjëra të tepërta dhe rrëmujë e kaos në artin e tij. Ky është arti i mjeshtërve, arti i madh.
Gjithë kjo është rezultat i talentit, i rastit dhe rrethanave por në fund ishte qëndresa e personalitetit të tij të jashtëzakonshëm që e shtyu përpara ëndrrën dhe vizionin e tij për pikturën. Stili i tij është sigurisht rezultat i edukimit dhe eksperiencave të jetës së tij.
Është rezultat i asaj që ai solli nga Kosova, asaj që ai solli nga Firence dhe i asaj që gjeti në Tiranë. Është misteri që nuk e gjejmë dot me fjale por veçse mundemi ta shohim e përjetojmë tek arti i tij.
Si u kthye nga Firence ku kreu studimet e larta për arte dekorative dhe pikture monumentale Buza filloi të pikturojë në Tiranë. Bënte piktura të vogla, portrete dhe peizazhe. Në studion e tij gjendet midis disa pikturave të sjella nga Italia edhe një nudo me ngjyra të freskëta sikur të ishte punuar dje. Për të, siç thotë Kujtim Buza, i ka pozuar gruaja e tij në kohët e para të martesës se tyre. Kjo pikturë është si një përcaktim, një thënie për jetën e tij të mbas shkollës. Ai jepte mësim në shkollën e vizatimit në Tiranë, në shkollën pedagogjike dhe besoj që ishte i lumtur. “Kur shkonin me shokët në piknik në rrethinat e Tiranës, Buza merrte me vete bllokun e vizatimeve ose një telajo të vogël për të pikturuar në natyre. Merr një më të madhe, i thoshin shokët, por ai që është duke u përgjigjur, mjaft e kam.
Janë pak piktura të tij të kësaj kohe. Janë portrete nga natyra në një stil që unë do ta quaja ekspresionist por qe sidoqoftë është një mënyrë krejt ndryshe nga piktoret e tjerë bashkëkohës Shqiptare. Piktura me ngjyra të forta e vizatim gjithashtu të thjeshtuar fort. Për mbi të gjitha pikturoi “Autoportret” dhe “Profil fëmije” që do t’i bënin nder çdo mjeshtri të madh dhe çdo muzeu në bote. Në shtatëdhjetat kur unë isha student në akademinë e arteve këtë dramacitet të pikturave të tij të pakta e shpjegonin me depresionin dhe pesimizmin që kishin njerëzit e shkolluar në kohën e mbretërisë por sigurisht që këto shpjegime ishin propagande komuniste. Janë pak punë të asaj kohe. Kryesisht portrete. Punime të bëra gjatë ditëve të pushimit në Pogradec prej nga ishte gruaja e tij. Sidoqoftë ai vizatonte shume. Buza ishte një lloj grafomani. Nuk e hiqte lapsin nga dora. Mirëpo si perfeksionit që ishte ai nuk mund të ulej kudo dhe të fillonte të pikturonte vrullshëm. I vinte për të qeshur kur dikush në klasë ia fillonte pikturimit drejt e në kanavacë të bardhe e me gjestikulacione. në klase këmbëngulte qe të bënim dhjetëra skica për të kompozuar në letër, qoftë edhe një objekti të thjeshtë. Këmbëngulte për ta vizatuar çdo gjë më pare e pastaj për ta hedhur me katrore dhe me konture të qartë në kanavacë. Ai vinte nga shkolla e afreskut të mjeshtërve italianë që bënin punë përgatitore për pikturat e tyre. Vite me vone kur unë vet pikturoja afreske e kuptova se sa shume kishte luajtur rol për pikturën e Buzës eksperienca e tij me afreskun, sidomos për të ndërtuar teknikën që e ka përcaktuar mjaft edhe stilin e tij. Prej eksperiencës me pikturën murale ai ishte i lidhur me bojërat e ujit, qoftë akuarel ose tempera. Janë të pafundme skicat e tij me bojëra uji. Në vitin 1976 pikturoi një tufë me kartolina {post cards} për t’i dërguar në shok e miq për të uruar vitin e ri. I befasuar e i lumtur, edhe unë në Gjirokastër mora një kartolinë të tillë. Një vajzë fshatare me një bredh në sfond e pikturuar me akuarel në një letër të vogël e të fortë. Siç duket, ai nuk harroi as ish nxënësit e tij. Ishte vërtet i çuditshëm Buza. Piktura e afreskut e kishte mësuar t’i shmangte korrigjimet në piktura, mirëpo edhe me ngjyrat e vajit ai insistonte ta ndërtonte pikturën me të prekurën e parë, pa bërë korrigjim, njësoj si në tekniken e afreskut. Korrigjimi, thoshte, ta prish gjurmën e penelit dhe ta ndot bojën. Kur bënte një gabim, në vend që ta korrektonte me një prekje të dytë, e ndreqte duke bere një tjetër gabim. Dy gabime bëjnë një të drejte. Me një lente në dorë dhe me pikturën në tjetrën të tregonte plot entuziazëm prej edukatori se si thureshin penelat, si e kishte thithur bojën kartoni dhe ku ngjyrat e prishnin njëra-tjetrën keqaz. Kaq shumëe ishte i preokupuar për tekniken, prekjen e penelit dhe gjurmën sa shpesh kritiket e quajnë post-impresionist. Mbase edhe për shkak të ngjyrave e të harmonisë. Në fakt, peneli i tij është tradicionalisht post-impersionistik, i afërt me Renoir, edhe pse ai zhvilloi stilin e tij personal ku paleta me ngjyra të gjalla është një ndër tiparet e këtij stili. Në këtë gjykim stilistik ai është me shume një paralele me Bonnard, që edhe pse i dalë nga post-impresionizmi, gjithsesi, edhe ai është një piktor modern.
Zhvillimet e tjera artistike nuk e interesuan Buzën. Jo vetëm se ishin rreptësishtë të ndaluara por besoj se me të vërtetë nuk i interesonin. Ai bëri udhëtime në disa vende por zor se do të gjesh ndonjë ndikim të tyre tek arti i tij. Nga vizita e tij në Ermitage ai tregonte për Danaen e Rembrandt-it që e kishte pare aty dhe veçanërisht për dy piktura të Van Gogh-ut. Nuk e kisha pare Van Gogh-un më parë nëorigjinal, tregonte një mbrëmje. Kur më dolën përballëpikturat e tijnëErmitage, tregonte sa here që binte fjala për dritën e brendshme të pikturës, u hutova. Jashtë kishte dëborë, piktura e Van Gogh-ut ndriçonte njësoj si dritarja. Dola jashtë dhe shkova bleva një paketë cigare. E kisha lenë duhanin. E fillova perseri.
Kubizmi surrealizmi nuk patën influence tek ai. Nuk fliste për to, ndërsa s’pushonte së foluri për Renoir, Cezanne, Matisse dhe vizatimet e Picassos. Renoir e gjeti befas si zbulim. Filloi të kopjoje pikturat e Renoir në një karton diçka më pak se një metër. E mori me radhë një libër të tërë dhe e mbushi kartonin me kopjet e Renoir në rresht njeri mbas tjetrit. Here me Skënder Lakon e herë me Gjergj Markon i shkonim në studio të shikonim si po shkonte kjo punë. Ai nuk përtonte dhe na shpjegonte stilin e Renoir dhe sa shume donte t’i kishte parë në origjinal punët e tij. Sigurisht që edhe ne donim shume t’i shihnim ato në origjinal. Nuk e fshehte që i vinte keq për ne.
Gjithmonë kam menduar përse Renoir? Eksperiencat punktualiste të Chini-t, mësuesit të tij italian, me siguri që ishin në memorien e tij. Mirëpo ai si të gjithë piktorët e vërtetë, ishte i preokupuar për shenjën e tij, prekjen spontane të penelit, mënyrën si boja le gjurmë mbi sipërfaqen e pikturës. Dhe për ketë, Renoir i dukej një shok i mirë. Zef Kolombi në vitet tridhjetë kishte provuar ta kishte një prekje punktualiste e disi impresioniste por paleta shumëngjyrëshe e Buzës kapërceu guximshëm të gjithë shokët e tij duke përfshirë edhe Kodrën dhe Sabri Fetahun që duke jetuar jashtë Shqipërisë komuniste u rreshtuan me artin modern. Mbas eksperiencave me Renoir, piktura e Buzës vjen në një stad ku ai nxjerr nga dora vetëm kryevepra. në periudhën e parë mbas shkollës ai pikturonte çfarë shikonte por e bënte ketë duke luajtur me ngjyrat dhe duke e thjeshtuar vizatimin. Sidoqoftë ngjyra ishte subjekti, gëzimi dhe kënaqësia e pikturimit. Më pas ai e zbuloi Shqipërinë epike që e kishte në trurin e tij dhe tani pikturonte vetëm atë. Buza është mbase i vetmi piktor arti i të cilit duket i lidhur me idetë e lëvizjes letrare të kohës. Janë vetëm disa piktura peizazhe qe ai i kishte bërë gjatë luftës se dyte botërore. Po të heqësh nja dy piktura me partizanë që i punoi më vone për ekspozita me temë përvjetorët e çlirimit, zor se mund të gjesh gjurme të epopesë partizane në artin e tij. Fëmijëria dramatike, ëndërrimi dhe kërshëria për realitetin epik të malësorëve janë ato që e shtynin Buzën për të rikrijuar përmes pikturës një realitet tjetër, ku veprojnë ligje të ndryshme nga graviteti i botës që e rrethonte. Kjo botë e artit të tij është krejt e pa prekur nga jeta reale ku jetonte. Arti i tij është një stil personal që vjen nga raporti i tij personal me fëmijërinë, Shqipërinë e përjetshme dhe pikturën moderne. Shekulli i njëzetë, po të heqësh disa piktura me teme nga aksionet vullnetare të bëra gjatë viteve të para të mbas luftës, mungon krejt në pikturën e tij. Edhe në rastet kur jeta reale hyn në artin e tij ajo merr një pamje legjendare. Ai ishte në një gjendje konstante të kërkimit të një pikture qe nuk ishte e botës ku jetonte, por diçka që ishte e ndryshme, e veçantë, e pazakontë. Realiteti i imagjinuar i pikturave të tij ishte në mendjet e shume njerëzve bashkëkohës dhe temat e idetë e pikturave të tij ishin shqetësim i brendshëm për shume njerëz. Gjithsesi kjo botë e artit të tij me zor i përshtatej ligjeve të botes reale ku jetonim, ishte jashtë ligjeve dhe normave të jetës që sundonte përtej derës së shtëpisë dhe vetes së gjithsecilit. Disa piktorë vizituan Prishtinën në fund të shtatëdhjetave. Ata ktheheshin prej andej me dosjet me vizatime e me piktura. Buza u kthye plot mbresa e biseda por nuk pash asnjë vizatim të sjellë prej andej. A pikturove aty gjatë udhëtimit, e pyeta dhe menjëherë e kuptova që pyetja ishte pavend. Ai bëri sikur nuk e dëgjoi dhe vazhdoi tregimin.
Mbrëmjet në Tiranën e 1970-ës ishin plot mërzi. Java kalonte në shkolle, në atelietë ose në librarinë e shkollës. Po të mos kishte ndonjë film për të qenë në kinema, fundjavat ishin veçanërisht të trishtuara. Sidomos kur binte shi. Më kujtohet sikur gjithë dimrit binte shi. në të tilla pasdite të vona duke dale nga akademia me Lakon, Gucin, Markon e Kocin dikush propozonte: Le të shkojmë te plaku. Kjo kuptonte të vizitonim studion e Buzës ku gjithmonë na hapej dera. Në shtëpinë e tij ishin dy piktorë Buza, Kujtimi dhe Buza plaku, ne trokisnim në derë, patjetër pa njoftuar më parë sepse një grusht njerëzish kishin telefon. Derën përgjithësisht e hapte Shpresa, gruaja e Kujtimit. Ajo na mirëpriste e qeshur a thua se gëzohej nga vizita jone para darke. Mbase me të vërtete gëzohej për Buzën që siç duket kënaqej nga vizitat tona. Kujtimi nuk përzihej në vizitat tona të mësuesi. Ai vetëm se ia ndante Buzës vizatimet me dosje ku shkruhej “Jo për studentët”. Plaku nuk i bindej dhe na i tregonte ato kur nuk ishte i biri në shtëpi. Kjo punë e dëfrente por gjithashtu ai donte ta ndante me në ç’kishte bërë. Ishte kureshtar të dinte ç’mendonim ne për punët e tij të reja. Ne veç mrekulloheshim.
Shokët e mi të dhomës së konviktit, Robert Guci e Gjergj Lako, u kthyen një darke të lagur nga shiu por plot entuziazëm. E di, më thanë, ishimtëBuza. Dhe e di çfarë? Plaku po pikturon “çupka” , “nimfa”. Jo malësore, jo vullnetare aksioniste por “naivka”. Kështu ne quanim me të tallur në mënyrë Lasgushiane një lloj vajze qytetëse. Herën tjetër kur shkova në studion e tij pashë “Leda me patën” dhe “Nimfa”.
Mësuesi i tij në Firence ishte Gallileo Chini, një piktor i zoti që pikturonte në stile të ndryshme por më së shumti Art Nouveau gjë që e dallonte prej shumicës së piktoreve italianë bashkëkohës. Kur i heton pikturat e tij jo se e gjen kaq shume Buzën ndër to, por sidoqoftë ngjyrat e forta, ngjyrat spektrale si edhe një lloj ekspresionizmi që në Itali e emërtonin ndryshe, dekorativitet dhe punktualizëm, Buza siç duket i trashëgoi prej Chini-t edhe pse po të mendosh për lidhjen e tij me kostumet kosovare kjo mund të mos duket bindëse. Chini si ia konstatoi shqiptarit të ri paletën shumëngjyrëshe e këshillonte ta ruante mënyrën e tij spontane me ngjyra parake. Kjo influence nuk më pengon ta quaj atë të parin piktor modernist shqiptar aq më tepër që kontaktet e piktorëve shqiptarë me pikturën moderne u ndërprenë përgjithmonë mbas luftës së dytë. Të tjerë piktorë modernë shqiptare ishin jashtë shtetit shqiptar. Abedin Dino jetonte në Francë, Sabri Fetahu në Stamboll, Kodra në Milano. Buza, i vetëm në Tiranë, përpiqej ta lidhte stilin e tij modern me temat patriotike ose e kundërta dhe ta ekspozonte artin e tij. Në biseda me të ai ngulte këmbë që ta bënim artin tonë të tillë që të ekspozohej. Rregullat e shtetit duhej të zbatoheshin por pastaj secili duhej të bënte artin e tij atë qe kishte brenda vetes. Në vitet shtatëdhjetë me Ekspozitën e Pranverës, të tjerë piktorë provuan me teknikat e artit modern por përfunduan burgjeve. Buza u la. Mbase talenti i jashtëzakonshëm është hutues, dhe sugjestionues. Mbase ai nuk bënte njeri xheloz dhe nuk konfrontonte njeri me atë “folklorizmin” e tij, me ato “historizmat” e “kosovarizmat” e tij. Këto cilësi nuk të ndihmonin as në karrierë e as në radhën elitare. Partishmëria socialiste ishe ajo qe të ngrinte në poste dhe të bënte objekt të zilise së kolegeve. Snobizmi të afronte me elitat. A e mbronte atë pozita shtetërore e fëmijëve të tij? Patjetër që po. Në këtë kuptim ai ishte me shume fat mirëpo prapëseprapë kur diktatura vendoste ta godiste dike nuk kishte njeri që ta shpëtonte. Sidoqoftë ai ju kishte shpëtuar goditjeve të censurës për kaq shume vite. Prej kohesh ai ishte pozicionuar me “kulturën popullore” dhe ai e bënte këtë me poza naive. Ai i shpjegonte në mënyrë disi fëminore pikturat e tij. Mbase nuk i hiqej nga mendja që unë isha nxënës. Kisha qene nxënës i tij në klasën e dekoracionit dhe pllakatit në moshën 14-15 vjeç. A ishte naivizmi modernizëm? Sidoqoftë jo për një qe pikturonte malësore e malësore dhe vizatonte figura me anatomi të rregullt. Ai ishte një mësues shembullor qe nuk gabonte kurrë. Si shume të brezit të tij ai kishte një besim hyjnor tek arsimimi. Tregonte për vizitën në Prishtine mbas gati 40 vjetësh. Aty i afroheshin idhtarë të PPSH qe kishin qene në burg. Ata dukej qe ishin krenare për këtë. Ata ishin të rinj në moshën qe duhej të ishin në shkolle. Ruajuni burgut ju thoshte. Shkolla, universiteti do ta çlirojnë Kosovën. Me shumë kujdes ai iu shmangej pozave të heroit dhe shfaqej me shumë si një nostalgjik naiv i fëmijërisë dhe vendlindjes se e tij. Unë, thoshte me të qeshur, duhejtëisha martuar me një kosovare. Nuset kosovare me veshjet dhe krehjet e tyre janë një bukuri artistike, dhe një çudi kurioze. Kostumi i tyre është sinëteatër i vizatuar plot fantazi e kuptimetëfshehta. Nusja ngrihej më herët, përgatiste mëngjesin dhe vishte kostuminpërtëpire kafen me burrin dhepërta përcjellënëpunë. Mbas kësaj e hiqte prapë dhe vishejpërpune. Nëmbrëmje vishte përsëri kostumin e çmuar satëvinte ora e gjumit. Këto ai i thoshte me një ndjenje shakaje por është e vërtetë që ai jetonte me këtë bote imagjinarë. Mbas gjysmës së të pesëdhjetave ky admirim për Kosovën nuk quhej shumë i rrezikshëm. Në fakt deri atëherë ai ekspozoi shumë pak. Punës si mësues i ishte kushtuar me të gjithë energjitë dhe kjo njëfarësoj e bënte të lumtur. Kam në kujtesë dy-tre njerëz që simbolizojnë për mua figurën e mësuesit. Buza është një prej tyre. I veshur me sqimë, me kostume të pastra dhe me buzët e mëngëve të ngrëna nga përdorimi. Serioz por gjithmonë me një buzëqeshje të lehtë. I gatshëm për ta kapërcyer me një shaka të holle çdo situate dramatike. Ditën e pare në Liceun Artistik behej ndarja e nxënësve në dy grupe. një grup për skulpture dhe një grup për pikture. Askush nuk donte të shkonte me skulpturën, të gjithë donin të bëheshin piktore. Mbasi mbaronin argumentet për cilësitë që ai gjente në vizatimin e secilit nga ku ai kuptonte se kush duhej të behej skulptor e kush piktor ai fillonte një tjetër argument. E keni menduar ndonjëherë, thoshte Buza, se sa shume para fitojnë skulptoret? Paco u paguapërSkënderbeun e Krujës një milionë lekë. Skulptoret fitojnë shume ndërsa piktorët paguhen më pak. Nuk ishte e zakonte të flitej për paratë në shkolle. Ne nuk i kishim ditur këto gjera megjithatë askush nuk donte të behej skulptor. Ka shumë skulptorë, vazhdonte Buza, që mbasi janë bërëtëtillë, gjë që u mundësontëfitojnë shumë para, mundtëbëjnë edhe pikturë, sepse mjeshtëria e vizatimit është bazapërtëdyja. Në fund ai ia arriti qëllimit. Gjysma u regjistruan në klasën e skulpturës. Në studion e tij në Tiranë janë të ruajtura dy tre paleta të tij. Ato të sjellin ndërmend një rrobe të leshtë shumëngjyrëshe. Ngjyra të thurura me kujdes. Ngjyrat në pikturë ai i ka të shndritshme dhe të gjalla plote disonanca me të kuqet dhe jeshilet të mbivendosura me kujdes. Ai mundohejtëpikturonte me ngjyrat e luleve, thotë Kujtim Buza. Kjo duhet të jete e vërtete për përudhen e tij të pare. Sidoqoftë ai ishte një lloj ekspresionisti edhe pse në pikturat e tij nuk ka gjest të ekzagjeruar dhe penelatat ai i vë me kujdes mbi një vizatim strikt të fiksuar më parë. Ky lloj ekspresionizmi duket më mire se kudo tek autoportreti i tij i rinisë. Buza ishte një ekspresionist i mbështetur te natyra. Kujtim Buza e shpjegon këtë mbështetje tek natyra me lidhjet e artistit me realizmin edhe për shkak të bindjeve demokratike e Fanoliste të Buzës së ri. Po ta lidhesh këtë me respektin e madh që ai kishte për Bajram Currin që e ndihmoi të shkollohej kjo duket bindëse mirëpo unë nuk gjej ndonjë preokupim të Buzës për politikën. Më vonë në vitet e para të diktaturës komuniste ai duket më pak shumëngjyrësh dhe më realistik. Edhe pse në studio janë mjaft piktura që tregojnë Buzën e vërtetë siç është “malësorja me lulëkuqe” çudirat në fakt filluan më vonë me “Shqipëria Vallëzon”, me nuset kosovare dhe pastaj me Azem Galicën që është nga më të bukurat piktura që më kanë parë sytë.
Unë nuk e çaja kokën shumëpërartin modern, më tha Buza gjatë një bisede. Çdo vere vijanga FirencenëTirane dhe nuk shkova asnjëherënëFrance edhe pse para kisha mjaft, se bursa ishte mjaft e madhe. Mendoja se kisha kohe pa fund. Jeta ishte e bukurnëTirane, me mbrëmjetnëKursal dhe piknikët çdo fundjave. Nuk nxitohesha aspërtëpikturuar. Kodra po. Ai ishte i zgjuar. Ai shkonte vazhdimishtnëFrancë dhe kishte shoke aty. Njihte edhe Pikason. Ai nuk vinte hiçpërverënëTirane. Unë nuk shkova kund edhe pse rroga e mësuesitnëkohën e Zogut ishte e madhe dhe pushimet e verës ishin tre muajtëgjata. Kur isha i ri nuk ma mbushte shumë mendjen këmbëngulja e profesorit për të na bindur që ngjyrat e tij parake, spektriale i dilnin vetvetiu. Nuk me besohej që aty në Itali ai nuk kishte kthyer sytë nga arti modern. Chini insistonte që Buza të mos shikonte shokët, të mos influencohej prej tyre. Ti, i thoshte, je ndryshe, vjen nga një vend ndryshe. Kjo duketnëpunët e tua dhe t’i duhet ta ruash këtë, i thoshte Chini. Më kujtohet që në studion e vjetër të tij, Buza kishte në mur pikturën e Kujtimit, punën e diplomës të Liceut Artistik. Piktura e Kujtimit varej në krah të portretit të mrekullueshëm “Nusja me lulekuqe”. Pikturat e tyre ishin kaq të ndryshme nga njëra-tjetra në gjithçka. Baba e bir pikturonin në menura krejt të pa lidhje me njëri-tjetrin. Kjo më çudiste, më dukej si një gjë gabim. Si kishte mundësi që Kujtimi nuk ishte rrëmbyer nga paleta e lulëzuar e të atit? Mirëpo Buza fliste me krenari për pikturën e të birit, sidomos për faktin që ai nuk influencohej nga i ati. Kujtimi kishte pikturuar një skene nga jeta e përditshme, një skenë nga një ndeshje futbolli. Kujtimi, thoshte plaku, luan futboll prandaj edhe e ka bere kete pikture. Secili duhet të pikturojë atë që pëlqen vet dhe jo të niset nga të tjerët. Rruga e suksesshme që Kujtimi ndoqi në artin e tij kuptohet që është merite e Buzës plakut që e ruajti birin prej atit të jashtëzakonshëm. Me siguri këto ishin porosite e hershme të mësuesit të tij Chini-t që Buza na i përcillte ne nxënësve. Megjithatë Chini duket aty këtu në idetë piktorike të Buzës. Ai përpiqej ta shmangte bisedën rreth kësaj. Me vone e kuptova qe nuk ishte politikisht në rregull qe ai të pranonte influenca nga një piktor italian. Diploma e tij në Firence ishte projekt për një mozaik në aeroportin e Tiranës. E kishte pikturuar me tempera në letër. Ai shpresonte qe aeroporti do të ndërtohej se shpejti por kjo nuk ndodhi sepse erdhi lufta dhe gjerat ndryshuan. Dikur nga fundi i viteve shtatëdhjetë Buza e pikturoi një variant të punës së diplomës me bojëra vaji në katron por pa shume sukses. Shume gjera kishin ndodhur me stilin e tij, dhe ai ishte tani një piktor tjetër, bile edhe një njeri tjetër. Ai e kishte bere ndërkohë pikturën e tij shqiptare me një stil të rafinuar, një pasuri qe na e ka lënë që ta kemi kur të na duhet të dimë se kush jemi ne shqiptarët në këtë botë të trazuar. Mundtëkisha qëndruarnëFirence mundtëkisha ikurnëStamboll dhe pastajnëFrancë, më tha një dite mbas një vizite në Kruje në muzeun e Skënderbeut kur unë punoja për afreskun “Kuvendi i Lezhës’’. Kishte ardhur për vizitë në Shqipëri shoku i tij i fëmijërisë qe ishte bërë drejtor i Akademisë se Arteve të Stambollit, piktori shqiptar Sabri Fetah Berkel. Kur kishin mbaruar akademinë në Firence ai i kishte propozuar qe të shkonin se bashku në Stamboll ku ai kishte familje por Buza nuk pranoi. Më vone ai me tregoi një katalog me punët e Berkel. I lëvdoi me krenari punët e shokut të tij dhe më tha: Unë bëra mirë që u kthevanëTirane apo jo? Unë nuk fola. Nuk isha i sigurt. Duhej t’i kisha thënë, po profesor patjetër! Sepse t’i bëre piktura shqiptare, ato që ëndërroje.
NASA rregullisht kap imazhe mahnitëse të universit tonë, duke i lënë të magjepsur adhuruesit e hapësirës.
Rrjetet sociale të Agjencisë Hapësinore të SHBA-së janë një “thesar” për ata që duan të shikojnë video edukative dhe imazhe magjepsëse që tregojnë Tokën dhe hapësirën.
Në postimin e fundit, agjencia ndau një foto të “lindjes së Hënës” nga një “pikë unike e favorshme” brenda Stacionit Ndërkombëtar të Hapësirës.
Bëhet e ditur se fotoja është shkrepur nga astronauti i NASA-s, Matthew Dominick, i cili ka jetuar në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor për rreth katër muaj, përcjell Telegrafi.
Në pamjet e publikuara, shihet gjysmëhëna e cila shtrihet mbi atmosferën e Tokës.
“Shtresat e portokallisë dhe të zezës shfaqen nën brezin horizontal të së kaltrës që shtrihet në qendër të imazhit. Gjysmëhëna është e bardhë dhe bie në sy kundër errësirës së hapësirës”, tha agjencia amerikane në përshkrimin e imazhit.
Në galerinë “ODA” të qytetit të Shkodrës është hapur ekspozita fotografike “Keep Calm and Smile” e fotografit nga Kosova Korab Basha. Ekspozita i kushtohet të rinjve dhe të rejave, që janë bërë pjesë e Forcës së Sigurisë së Kosovës. Në kohën kur në botë dhe rajon janë shtuar tencionet dhe konfliktet, fotografi Korab Basha, përmes fotove të tij, hedh një vështrim në të sotmen dhe të ardhmen e Kosovës.
“Qëndroni të qetë dhe buzëqeshni”, është ky lejtmotivi i ekspozitës së fotografit nga Kosova, Korab Basha, çelur në galerinë “ODA”, në qytetin e Shkodres. Janë 25 foto, bardh e zi, pjesë e ekspozitës së tretë personale të fotografit Basha, foto, të cilat i kushtohen Forcës së Sigurisë së Kosovës. Është një fotoekspozitë që shikon jo vetëm të sotmen, por dhe të ardhmen e Kosovës.
“E kam vlerësu të nevojshme që ushtrisë tonë, ushtrisë së Kosovës, me i dhuru një ekspozitë të tillë, djemve dhe vajzave që janë pjesë e një istitucioni që vlerësohet si më i besueshëm i Kosovës. Disa prej këtyre djemve dhe vajzave i kanë pasur të afërmit e tyre në Ushtinë Çlirimtare të Kosovës”.
Fotografi Basha, përmes fotografisë së tij, përpiqet të shikojë në thellësi të realitetit të sotëm në Kosovë, ndikimit që ka në jetën sociale të vendit të tij, por edhe të rajonit, Forca e Sigurisë së Kosovës, e cila i ka rrënjët në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.
“Unë kam dashur për të paraqitur pjesën artistike, pjesën humane, që këta njerëz t’i duan femijët kur i shikojnë, që ajo me qenë ushtri e fëmijëve tanë, e njerëzve tanë. Sepse kjo ushtri nuk i takon veç Kosovës”.
Për fotografen Rozafa Shpuza, në kohën kur në rajon dhe në botë tencionet dhe konfliktet janë shtuar, sjellja përmes fotografisë e të rinjve dhe të rejave të Kosovës, që shërbejnë në forcat e sigurisë, është një mesazh i rëndësishëm që përcjellet përmes aparatit fotografik Korab Basha.
“Idea e tij për të sjellë të rinj e të reja, që shërbejnë tek Forcat e Sigurisë së Kosovës, duke buzëqeshur, duke i thënë jetës ne jemi këtu, jemi për t’ju mbrojtë, nuk jemi përluftë. Pra, metafora dhe krejt filli që lidh të gjitha fortografitë e kësaj ekspozite këtë përcjell. E përcjell me zë të lartë. Prandaj ekspozita e Korab Bashës pati një ndikim të madh edhe tek artdashësit”.
Ndërsa për piktorin Fatmir Juka, i cili drejton galerinë e artit të qytetit, ekspozita e fotografit nga Kosova, Korab Basha, shpreh njëherazi edhe vlerësim për identitetin shqiptar dhe rrënjët prej nga vjen dhe sendërzohet historia e Kosovës së lirë.
“Dhe nuk ka nevojë që mesazhin e kësaj ekspozite ta nisësh nga një foltore e parlamentit apo nga një xhaketë zyrtare. Ai del nga nevoja, dëshira, thelbësorja e humanizmit çka është paqja, prosperiteti, vetpërmbajtja, entuziazmi për të jetu jetën të lirë dhe në marrëdhënie me njëri-tjetrin”.
Ekspozita e fotografit nga Kosova, Korab Basha, po tërheq vëmendjen e vizitorëve edhe për faktin se ajo pasqyron, mes te tjerash, edhe mbështetjen që Amerika dhe partnerët e tjerë të NATO-s vazhdojnë t’i japin ushtrisë dhe pavarësisë së Kosovës.
Por për fat të keq akoma në Korçën tonë nuk kanë zënë vendin e merituar personalitetet e shquara të kombit Shqiptar. Çuditërisht dhe fatkeqësisht nuk ekzistojnë as në arkiv.
(Apo Leskovik dhe tatëpjetë siç ka qenë dhe do të jetë.
Familja jonë TURTULLI është më e shquara në Ballkan në Bamirësi, Çdo shtet në botë krenohet me familjet e mëdha. Por tek ne u rrafshuan familjet e mëdha. Familja jonë TURTULLIi dha korçës fytyrë të vërtetë evropiane; Ndërtoi me paratë e vet dhe i dhuroi Korçës: Bibliotekën, Ndërtoi me paratë e vet dhe i dhuroi korçës , LIceun e famshëm. Ndërtoi dhe me paratë e vet dhe dhuroi Korçës Spitalin, kinemanë, shtëpinë e fëmijës, kishën e shumë bujari të tjera. Më e shquar në tërë kombin për patriotizëm. Më e shquar për dije dhe dituri. Komunizmi e luftoi me meftësi, ligësi dhe zjarr dhe hekur, vlerën më të madhe mbarë Kombëtare, familjen TURTULLI. Përse vazhdon kjo mendjeshkurtëri dashakeqësi, poshtërsi? Pushtetarët dhe korçarët meren me thërime dhe nuk munden, nuk duan të përballen me malet. Në relitet duhet të jetë krenaria e Korçës dhe Shqipërisë. Por… për fat të keq hajdutët sot janë ….)
Këtë shkrim të studjuesit të nderuar Niko Kotherja po e hedh për shkak të bisedës me të nderuarin mikun tim Gjergji Çikopani që çuditërisht nuk ekzistonte në akrivin e Korçës?!!!
NIKO KOTHERJA
Llambi Turtulli – tenori dramatik nga Konservatori i Milanos
“Tenor – Studenti i Artit Këngës në Milano (Italie)” Xhaxhai i shkrimtarit të mirënjohur Kristaq Turtulli.
Llambi Turtulli është një emër i shquar mes klasikëve tanë muzikorë, një zë potent jo vetëm i skenave shqiptare, por më gjerë, në Evropë e deri në Amerikë. Lindur në Korçë në vitin 1907, origjina familjare e tij është mbresëlënëse. Llambi mori emrin e gjyshit të tij, Llambi Turtulli i Parë, i cili u vra në vitin 1886 në Pisoder. Bijtë e tij Nisi, Perika dhe Petro ishin njerëz të respektuar në qytet e më gjerë, si në aktivitetin e tyre ekonomiko – tregtar, ashtu edhe për pjesëmarrjen në lëvizjen patriotike shqiptare. Motra e tyre, Katerina (Rinkë) Turtulli u martua me Gaqi Pepon, martesë nga e cila u lindën patriotët e shquar Gavril Pepo dhe Angjeli Pepo, luftëtarë dhe aktivistë të Rilindjes Kombëtare dhe Pavarësisë; Rodhopi Gaqi Çani (Pepo), ish nxënëse e Mësonjëtores së Vashave; Afërdita Gaqi Grameno (Pepo), bashkëshorte e rilindasit të shquar Koço Grameno. Nga ana tjetër, Perika (Perikli), xhaxhai i tenorit tonë, krijoi lidhje familjare e atdhetarin Andrea Katundi (motra e Katundit ishte bashkëshorte e Perikë Turtullit), ish diplomati dhe njeriu kyç i Republikës Shqiptare të Korçës, në periudhën e Luftës I Botërore dhe krahu i djathtë i dëshmorit kombëtar Themistokli Gërmenji. Nisi Turtulli, babai i tenorit dramatik, pati shoqen e jetës Evdhoksi Ananezin, një luftëtare e emancipimit të gruas shqiptare, ndërlidhëse e çetave patriotike dhe mjeke popullore. Prej kësaj martese erdhën në jetë Llambi, Margarita e Pavlina, ish nxënëse të Mësonjëtores së Vashave e pas tyre Petro Turtulli, pjesëtar me armë në dorë i çetës patriotike të Themistokli Gërmenjit. Akil Eftim, një tjetër personalitet i Rilindjes Kombëtare, që spikati si delegat i shoqërisë patriotike të shqiptarëve të Bullgarisë në Kongresin e Manastirit më 1908, vinte nga kjo familje. Nëna e tij, Marga, ishte motra e Parashqevisë, bashkëshortes së Llambi Turtullit të Parë. Pjesë e këtij trungu familjar janë edhe vëllezërit Andrea Turtulli (tregtar në Korçë), Thoma Turtulli (patrioti dhe filantropi i shquar shqiptar), dr. Mihal Turtulli (mjek, rilindas dhe protagonist i jetës politike e shoqërore të Shqipërisë në fundin e shek. XIX dhe fillimshekullin XX), Vangjel Turtulli (patriot dhe aktivist i shquar, ish senator i Korçës).
Llambi Turtulli mësimet e para i mori në Mësonjëtoren Shqipe të Vashave nën drejtimin e misionarëve amerikanë Phineas dhe Violet Kenedi1, pasi atë kohë brenda asaj shkolle u =el një klasë për djem të vegjël. Nxënës të kësaj klase bashkë me të, kanë qenë edhe Vasil Gërmenji, Riza Mançe, etj. Kjo shkollë ishte kthyer në një vatër të rëndësishme të emancipimit shoqëror e kombëtar, që njihej si “Foleja Kombëtare”, e cilësuar prej Mihal Gramenos.
Më pas shkoi në Bukuresht, ku mori mësimet e para në kanto. Në një letër të tij, Akil Eftim shkruan: “Lambi është si nzënës në Konservatorin të Rumanisë, dhe kje të kem siguri në dot dalë gjëkafshë e shpura në Zoti Profesor Toscani, kje edhe aju është Tenor, dhe më tha se ka një zë fort të mirë. Për këtë shkak i dha dhe një certificate ku ia dërgoj Nisit. Tashi bëni si të dini dhe në mundni të i preni një bursë për të bërë pagimin e Profesorit kje ta msojë iashtë skolisë.”2 Pas studimeve të para në Konservatorin e Bukureshtit, Turtulli u kthye në Korçë, ku dha koncertin e parë. Po këtë vit, më 1928, i pajisur me bursë të ministrisë së Arsimit për tre vite, u nis në Itali. Aty u regjistrua në Konservatorin e Milanos të cilin e përfundoi më 19363. Nga kartvizita e tij, informohemi se adresa e Turtullit në Milano ishte “Via Lecco, 15.”4 Përveç mësimeve universitare, Turtulli ndoqi kurse kantoje me emra të mëdhenj të interpretimit. Ai mori mësime private nga tenori i famshëm i “La Scala”-s, maestro Katulo, nga maestro Pikoli, nga profesori i shquar Barito San Marlo, etj. Karierën e tij në Itali, Llambi Turtulli e nisi me interpretimin në operan “Cavaleria Rusticana” në teatrin “Puccini” të Milanos dhe më pas vijoi aktivitetet koncertore në shumë qytete të Italisë.
Në vitin 1930, Turtulli iu përgjigj ftesës së Neço Mukos për t’iu bashkuar grupit shqiptar në regjistrimet e tyre pranë kompanisë diskografike “Pathé” në Paris. Në grupin e regjistrimeve të vitit 1930, Turtulli interpretoi dhe mori pjesë në këto materiale: “Daveli” (bashkë me Paleologun, Çakallin, Balën dhe Mukon), “Mban mënd”, “Ëndërat”, “Shkodra”, “Vallëtaria” (bashkë me Paleologun, Çakallin, Balën dhe Mukon), “Hurrah! Dëfrim!” (bashkë me Çakallin, Balën dhe Mukon). Dëshmohet se gjatë kësaj kohe ai regjistroi pranë kësaj kompanie edhe materiale muzikore në italisht, deri më sot mbetur të panjohura për ne.
Dy vite më vonë, më 14 shtator 1932, një grup i përbërë nga Llambi Turtulli, Jorgjia Truja, Lola Gjoka e Thoma Bezhani, nën menaxhimin artistik të maestros Sotir Kozmo dha në Korçë një koncert artistik, i cili ishte: “koncerti i parë vokal – instrumental, me të cilin në Shqipëri do të startonte historiku i artit interpretues profesional.”5 Në këtë koncert, Turtulli interpretoi pjesët e Puçinit “Turandot” dhe “Nessun Dorma”6. Shfaqja u organizua nga Shoqata Sportive Krahinore për ndihmë të Shoqërisë sportive “Skënderbeu”. Jehona e koncertit shkoi deri në kryeqytet. Me interesimin e Pandeli Evangjelit, kryeministrit të asaj kohe, ky grup përsëriti koncertin e Korçës në “Cinema Theatër Diana” në Tiranë. Aktiviteti, organizuar nga Enti Kombëtar “Djelmnia Shqiptare”, kësaj radhe do t’i vinte në ndihmë Kryqit të Kuq Shqiptar. Ky “Koncert Artistik prej Shqiptarësh” u mbajt në orën 21:00, më datën 8 tetor, në kuadër të kremtimeve të ditëlindjes së Mbretit Zog I 7. Në kujtimet e saj për këtë koncert, Truja shprehet: “Koncerti i katërshes sonë qe mjaft i pasur dhe u prit me shumë duartrokitje. Ai u organizua në ndihmë të Kryqit të Kuq. Koncerti u pasua nga një banket.”8
Në vitin 1935 Turtulli shkoi në Zvicër, ku këndoi në 12 koncerte në Lugano, me audiencë nga personalitete të nivelit botëror. Pas diplomimit, në vitin 1937 shkoi në Budapest, ku interpretoi në operan “Lucia Di Lammemmoor”, “Tosca” dhe “La Bohemé”9 si dhe zhvilloi një turne në shtetet e Ballkanit, ku prezantoi koncerte me muzikë popullore shqiptare10. Në qershor të atij viti, kur këndonte në Itali, pranoi propozimin e agjentit të kompanisë “Opera San Carlos Cincinnati” për një turne amerikan11. Udhëtoi drejt Amerikës dhe për shtatë javë rresht Turtulli këndoi në studiot e ndryshme të radiove të Bostonit.
Njohës i tre gjuhëve të huaja frëngjisht, greqisht dhe italisht, Turtulli me koncertet e tij udhëtoi tre herë nëpër Evropë. Anglia dhe Gjermania ishin vendet ku nuk dha koncerte dhe vtë vetmet shtete që nuk i vizitoi12.
Llambi Turtulli u martua me pianisten Norma Nasy, e diplomuar në shkollën e muzikës “Julliard” dhe në Universitetin “Columbia”. Ata mbanin një studio në Nju Jork, te e cila shpresonin të ktheheshin pas Luftës për të vazhduar me punën koncertale dhe mësimdhënien13. Në Amerikë, Llambi dhe bashkëshortja e tij Norma interpretonin në valët e radios, siç dëshmon shtypi i kohës14. Aktivitetin e vet Turtulli e vijoi me koncerte, të cilat gjithnjë përmendeshin nga gazetat e Amerikës15.
Në janar 1943 u përfshi në Ushtrinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Nju Jork. Aty formësoi dhe drejtoi një kor në një kishëz të Ushtrisë Amerikane16. Reshtimi i tij në “US Army” ka qenë arsye vendimtare që atij t’i ndalohej hyrja në Shqipërinë komuniste pas përfundimit të Luftës II Botërore. Sipas dëshmisë së familjarëve të tij, rreth fundit të viteve `60, u nis nga Amerika me shpresën se do të mund të hynte në Shqipëri nga ana e Greqisë. Mbërritur deri në kufi, Turtullit iu ndalua hyrja në atdhe17. Pjesëtarët e familjes së tij të mbetur në Korçë, që ai nuk arriti kurrë t’i takonte, vuajtën persekucione dhe provuan sekuestrime të skajshme. Vëllai i tij, Petro Turtulli, veteran i lëvizjes patriotike shqiptare, u dënua nga regjimi totalitar i kohës. I kthyer në Amerikë, tenori vijoi aktivitetin e tij. Nga valët e “Zërit të Amerikës” përshëndeti shqiptarët në një intervistë dhe këndoi në shqip. Ai nuk e mësoi që përtej Atlantikut, vëllai i tij Petro – strukur në një cep të shtëpisë që vëzhgohej vazhdimisht nga Sigurimi i Shetit – arriti që të kapte valët e radios dhe të dëgjonte mes lotësh kumtimin e vëllait të tij artist18. Ky do të ishte “takimi” i fundit i vëllezërve në gjallje.
Tenori Llambi Turtulli vdiq në Kaliforni, më 10 qershor 1919.
—
1 Gazeta “The echoes”, datë 9 korrik 1943, faqe 1.
2 Letër nga Bukureshti e Akil Eftimit dërguar Perikë Turtullit në Korçë, më 2 janar 1928, faqe 1. Origjinal. Arkivi i autorit.
3 Gazeta “Bota”. Boston, Mass., 1 tetor 1937, faqe 1.
4 AQSH. F. 614, d. 12, fq. 66. Kartvizitë e Llambi Dh. Turtullit dërguar Petro Martinit në Tiranë.
Punimet për të rindërtuar një shkollë të dëmtuar nga tërmeti i pesë vjetëve më parë në Durrës të Shqipërisë, nxorën në dritë një pasuri të rrallë arkeologjike për këtë vend.
Sipas arkeologëve, bëhet fjalë për një vilë dymijëvjeçare.
Arkeologu me përvojë që udhëheq punimet, Luan Përzhita, thotë për Radion Evropa e Lirë se, deri tash, aty janë zbuluar katër mozaikë.
Si erdhi deri te zbulimi?
Zbulimi i këtij vendbanimi ndodhi krejt rastësisht, ndërsa punohej për të rindërtuar Shkollën “Gjergj Kastrioti”, e cila u shkatërrua nga tërmeti i 26 nëntorit të vitit 2019, që goditi kryesisht Durrësin.
“Aty ishin të pranishëm arkeologë, pasi Ligji i trashëgimisë kulturore në Shqipëri obligon që ndërtimet të mos bëhen pa testimet arkeologjike. Sapo u shfaqën gjurmët e këtij vendbanimi, menjëherë u bllokuan punimet dhe nisi gërmimi arkeologjik”, thotë Përzhita.
Shkolla që u shkatërrua nga tërmeti, ishte ndërtuar në vitet ‘70 dhe nuk i përballoi lëkundjet e forta.
Një pjesë e saj, thotë arkeologu, ishte e ndërtuar mbi këtë vendbanim të hershëm.
Pamje e përgjithshme e vilës së zbuluar në Durrës.
Bllokimi i punimeve në shkollën e re u bë në tetor të vitit 2023. Më pas, zona u mor në ruajtje nga shteti dhe ka një muaj e gjysmë që po punohet për të zbuluar se çfarë fshihet brenda.
Përzhita thotë se në gërmimet dhe konservimin e objekteve të gjetura, po punojnë 22 persona, të ndarë në dy ekipe: arkeologë dhe restaurues.
Zbulimi i parë ishte një mozaik i brendshëm, që dha sinjale se zona prej 1.200 metrash katrorë mund të nxirrte në dritë gjetje të tjera arkeologjike.
“Vila e zbuluar apo vendbanimi luksoz i përket fundit të shekullit të parë të erës sonë, fillimit të shekullit të dytë. Këto janë të dhënat e deritanishme”, thotë Përzhita.
“Është një vilë shumë luksoze, e pajisur me disa mozaikë. Vetëm pak ditë më parë e kemi zbuluar të katërtin”, thotë ai.
Si duket vila e zbuluar?
Sipas arkeologut, vila është e organizuar me tarraca, ambiente të ndenjës, pishina e të tjera, ndërsa janë zbuluar edhe shumë kanale të qarkullimit të ujit, si dhe kanali kryesor që e derdhte atë në det.
Ai thotë se, në bazë të të dhënave të deritanishme, ky monument ka kaluar në disa faza.
Luan Përzhita, arkeolog.
“Ka pasur një shkëlqim deri në vitet 180 – kohë kur ka rënë një zjarr që e ka shkatërruar thuajse gjithë pjesën e vilës. Pastaj, është bërë rindërtimi i saj në fund të shekullit të tretë, fillim të shekullit të katërt, kur edhe vila e ka humbur shkëlqimin e saj dhe nuk është përdorur më si ambient banimi, por është kthyer në punishte për punime qeramike”, shpjegon Përzhita.
Më vonë, sipas tij, një tërmet i vitit 334 e ka shembur përfundimisht vilën, sepse ka qenë shumë i fuqishëm.
Ai thotë se në fund të shekullit të 5-të jeta në këtë territor është rikthyer, por një tërmet i 517-ës, pastaj, e ka shuar sërish.
“Pra, ky monument ka kaluar dy tërmete në shekujt e parë, ndërsa i treti, ai që ka rënë më 26 nëntor, 2019, në Durrës, e ka zbuluar atë”, thotë Përzhita.
Ai tregon se mozaiku i brendshëm i vilës është i krijuar me ‘tesera’ ose kokrriza të vogla guri “që nuk i kalojnë 6 mm katrorë”.
“Janë me mijëra të tilla dhe krijojnë një dekor, që ka figurën gjeometrike të hekzagonit. Kjo figurë është përdorur në mitologji si një figurë që lidh botën e përditshme me atë të përtejme”, thotë ai për Radion Evropa e Lirë.
Mozaiku i brendshëm i vilës i punuar me gurë me prerje 6 mm, me formë gjashtëkëndëshe ndërsa pjesa tjeter e dekoruar me forma floreale.
Arkeologu tregon, po ashtu, se mozaikët e jashtëm kanë lindur si produkt në shekullin e parë para erës sonë në Mesdhe dhe se janë përhapur gjatë shekullit të parë të erës sonë.
“Janë shumë të kushtueshëm. Teknikisht bëhen me pluhur tulle dhe gëlqere të stazhionuar, mbi të cilën vendosen guralecë që e dekorojnë. Janë të bardhë, të zinj, blu, që krijojnë katrorë të ndryshëm shumë të këndshëm”.
“Ambiente të tilla të jashtme, në formën e pishinave, janë të kornizuara me afreske shumëngjyrëshe, që kapin një lartësi prej 60 cm mbi nivelin e mozaikut. Kemi zbuluar edhe shumë bazamente të vendosjes së kolonave, që me siguri kanë qenë të ngritura në lartësi dhe kanë krijuar ato kopshtet e famshme të asaj kohe”, thotë Përzhita.
Figurinë antropomorfe e gjetur në lokalcionin arkeologjik ku u zbulua vila.
Ngjashmëri me zbulimet në Pompei
Arkeologu thekson se shihen ngjashmëri të shumta edhe me zbulimet në qytetin antik në Itali, Pompei, ndërsa ky vendbanim kaq luksoz, sipas tij, është i vetmi në Shqipëri i zbuluar deri tani.
“Ngjashmëria qëndron në kohë, në periudhën që daton ndërtimi i tyre, dhe tek afresket e zbuluara, pikturat e asaj kohe, ngjyrat dhe mënyra e realizimit të tyre”, thotë Përzhita.
Një vilë e ngjashme me atë në Durrës, e njohur si Vila Diaporti, Përzhita thotë se është zbuluar edhe në Liqenin e Butrintit – ka pak a shumë të njëjtën sipërfaqe, por jo të njëjtin luks, sipas tij.
“Vila si kjo në Durrës janë të ndërtuara nga ajka e shoqërisë së saj kohe. Një të tillë mund ta bënin super të pasurit. Gjatë gërmimeve, mbase, gjejmë edhe shënime se kujt i përkiste vila, cilës familje. Por, deri tani, nuk e dimë”, thotë ai.
“Aktualisht, jemi në katin e dytë. Na duhen edhe tri metra e gjysmë gërmime për të kaluar në kat të parë”, thekson arkeologu.
Një nga mozaikët e jashtëm të vilës së zbuluar në Durrës.
Ai tregon se, shumë shpesh, gjatë punimeve kanë tërhequr edhe vëmendjen e turistëve, kryesisht të huaj.
“Jemi në një pozicion që shihemi nga lart. Shumë turistë na shohin nga lart dhe bëjnë fotografi. Ka edhe kolegë arkeologë nga Italia, Gjermania, Franca, që kanë ardhur të na shohin dhe e vlerësojnë zbulimin”, thotë Përzhita.
Projekti mbyllet më 23 qershor dhe Përzhita kërkon investime të tjera që këto gjetje që janë më të rejat në Shqipëri, të ekspozohen edhe për zhvillimin turistik. REL
Astronauti William Anders shkrepi këtë foto ikonike – ‘Earthrise’
“Apollo 8′ – misioni i parë me njerëz në Hënë, hyri në orbitën hënore në prag të Krishtlindjeve më 24 dhjetor 1968; astronauti William Anders shkrepi këtë foto ikonike të njohur si zgjimi, ngritja e Tokës.
Astronauti i Apollo 8, Bill Anders, i cili shkrepi një nga fotografitë më të famshme të bëra në hapësirën e jashtme, ka vdekur në një aksident avioni në moshën 90-vjeçare.
Zyrtarët thonë se një aeroplan i vogël me të cilin po fluturonte u rrëzua në det pranë shtetit të Uashingtonit.
Djali i Anders, Greg, konfirmoi se trupi i babait të tij u gjet të premten pasdite.
“Familja është e shkatërruar. Ai ishte një pilot i madh. Ai do të mungojë”, thuhet në një deklaratë të familjes.
Anders – i cili ishte një pilot i modulit hënor në misionin Apollo 8 – bëri fotografinë ikonike Earthrise, një nga imazhet më të paharrueshme dhe frymëzuese të Tokës nga hapësira.
E bërë në prag të Krishtlindjeve gjatë misionit të vitit 1968, fluturimi i parë hapësinor me ekuipazh që u largua nga Toka dhe arriti në Hënë, fotografia tregon planetin duke u ngritur mbi horizont nga sipërfaqja shterpë hënore.
Anders më vonë e përshkroi atë si kontributin e tij më të rëndësishëm në programin hapësinor. sn
Komentet